بررسي تطبيقي برخی صفات خداوند در قرآن و تورات

[نصرالله عاشق خداومولا]

بررسي تطبيقي برخی صفات خداوند در قرآن و تورات


چکيده


ذات اقدس پروردگار در قرآن کريم با صفات و جلال و جمال فراوانی توصيف شده است که همگی حاکی از علوّ شأن و تنزّه خداوند از صفات نقص و کاستی می­باشند. در تورات و سنّت شفاهی يهوديّت نيز بسياری از اين صفات با عبارت ديگری مورد اشاره قرار گرفته است. در اين تحقيق، برخی از صفاتی که هم در قرآن کريم و هم در تورات آمده، مورد بررسی تطبيقی قرار گرفته است. اهمّ اين صفات عبارتند از: وحدانيّت، مهرباني و بخشندگي، عظمت و جلال، قدرت مطلق الهی، مالکيت، خالقيت، صداقت، قرب و معيّت الهی، حيات و جاودانگی، عدالت
مقدمه
يهوديّت به عنوان يکی از اديان ابراهيمی در طول تاريخ کهن و سنّت ديرينه خود، پيوسته خود را معتقد به خدای واحد دانسته و می­داند و چه در تورات و چه در سنّت شفاهی خود يعنی تلمود خداوند را به صفات جلال و جمال ستوده است. اگر چه در برخی قسمت های تورات فقراتی را می­توان يافت که به وضوح تصويری جسمانی از خداوند ارائه می­دهند[1]، امّا دانشمندان و ربّی­های يهودی با تأويل اين فقرات، خداوند را منزّه از هر صفت نقصی دانسته و خداوند را مبرّا از صفات جسمانی دانسته­اند و با استناد به فقراتی ديگر از تورات، صفات جمال و جلال را برای خداوند اثبات کرده­اند. ما در اين نوشتار به منظور آشنايي بيشتر با صفات خداوند در آموزه­های تورات و انديشه يهودی، به برخی صفاتی الهی که هم در قرآن کريم و هم تورات مورد اشاره واقع شده، به نحو مقايسه ای خواهيم پرداخت تا با پررنگ­ کردن نقاط مشترک الاهيّاتی اسلام و يهوديت، تصويری از خداوند در اين دو دين بزرگ ابراهيمی ارائه دهيم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

وحدانيّت


در قرآن کريم21 مورد لفظ «واحد» برای خداوند بکار رفته است. به عنوان مثال در قرآن چنين مي خوانيم: وَ إِلَهُكمُ‏ْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَّا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيم (بقره: 163) همچنين واژه‌ی « أحد» يک مورد در سوره توحيد نسبت به خداوند بيان شده است: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد (112: 1)
در مورد وحدانيّت خداوند در تورات نيز بايد گفت «توحيد» در طول تاريخ يهود همواره مورد تاکيد ايشان بوده و متون مقدس يهودي به آن تصريح نموده است.[2] هرچند برخي محققان نظر ديگري دارند و معتقدند پذيرش توحيد فرايندي تدريجي داشته است.[3]
در تورات صفت «واحد»، يک بار در آيه ذيل ذکر شده است: «اي اسرائيل بشنو خداي ما يهوه خداي واحد است» (تثنيه، 6: 4). همچنين در آيات ديگري از تورات وحدانيت خداوند بيان شده است که به نمونه هايي از اين موارد اشاره مي شود:
«...مثل يهوه خداي ما ديگري نيست» (خروج، 8: 10)
«...تا بداني در تمامي جهان مثل من نيست» (خروج، 9: 14)
«ترا خدايان ديگر غير از من نباشد» (خروج، 20: 3)
«لهذا امروز بدان و در دل خود نگاه دار که يهوه خدا است بالا در آسمان و پائين بر روي زمين و ديگري نيست» (تثنيه، 4: 39)[4]
در تورات به وحدانيت خداوند به صورت نهي از ساختن و پرستش بت و عبادت خدايان ديگر نيز اشاره شده است. آيات ذيل نمونه هايي از اين مطلب مي باشد:
«صورتي تراشيده و هيچ تمثالي از آنچه بالا در آسمانست و از آنچه پائين در زمين است و از آنچه در آب زير زمين است براي خود مساز و نزد آنها سجده مکن و آنها را عبادت منما...» (خروج، 20: 4-5)
«به سوي بت ها ميل نکنيد و خدايان ريخته شده براي خود مسازيد من يهوه خداي شما هستم» (لاويان، 19: 4)[5]

[نصرالله عاشق خداومولا]

مهرباني و بخشندگي


از جمله صفاتی که در قرآن کريم به خداوند نسبت داده شده و حاکی از مهربانی و بخشندگی خداوند می­باشد عبارتند از الرحمن( 169 مرتبه)[6] ؛ الرحيم(226 مرتبه)[7]؛ ودود[8]: غفّار(5 مرتبه)[9]؛ کريم(دو مرتبه)[10] ؛ رؤوف(ده مرتبه)[11]؛ حليم(11 مرتبه)[12]؛ وهّاب(سه مرتبه)[13] و سلام[14]
در تورات نيز فقراتی را می­توان يافت که حاکی از اين صفت خداوند يعنی مهربانی و بخشندگی ذات اقدس حق می­باشند. در ادامه به برخی از آنها اشاره می کنيم:
1- «و خداوند پيش روي وي عبور کرده ندا درداد که يهوه يهوه خداي رحيم و رؤف و ديرخشم و کثير احسان و وفا» (خروج، 34: 6)
2-«زيرا که يهوه خداي تو خداي رحيم است...» (تثنيه، 4: 31)
3- «و اگر نزد من فرياد برآورد هرآينه اجابت خواهم فرمود زيرا که من کريم هستم» (خروج، 22: 27)
4- «نگاه دارنده رحمت براي هزاران و آمرزنده خطا و عصيان و گناه، لکن هرگز بي سزا نخواهد گذاشت ...» (خروج: 34: 7)
5- «و رحمت مي­کنم تا هزار پشت بر آنانيکه مرا دوست دارند و احکام مرا نگاه دارند » (خروج، 5: 10)
6- «... وغريبان را دوست داشته خوراک و پوشاک بايشان ميدهد» (تثنيه، 10: 18)

[نصرالله عاشق خداومولا]

عظمت و جلال



در قرآن کريم آيات متعدّدی وجود دارد که خداوند را به عظمت و جلال و تعالی توصيف کرده است و صفاتی را برای وصف پروردگار به کار برده که همگی حاکی از جلال و عظمت شأن ذات اقدس خداوند دارد. برخی از اين صفات از اين قرار مي باشد.
علی(8 مرتبه)[15]، عظيم(6 مرتبه)[16]؛ کبير(6 مرتبه)[17]؛ مجيد(دو مرتبه)[18]؛ عزيز(90 مرتبه)[19]، متعال[20]، اعلی(دو مرتبه)[21]؛ ذو الجلال(دو مرتبه)[22]
در تورات نيز فقراتی را می­توان يافت که اين صفت خداوند اشاره دارد و حاکی از مجد و عظمت پروردگار می باشد که برخی از آنها در ادامه آمده است:
1- «... خداي پدر من است پس او را متعال ميخوانم» (خروج، 15: 2)
2- «چون حضرت اعلي بامّتها نصيب ايشانرا داد...» (تثنيه، 32: 8)
3- «از ايشان مترس زيرا که يهوه خدايت که در ميان تو است خداي عظيم و مهيب است» (تثنيه، 7: 21)
4- «زيرا که نام يهوه را ندا خواهم کرد خداي ما را بعظمت وصف نماييد» (تثنيه، 32: 3)
5- «اي يشورون مثل خدا کسي نيست که براي مدد تو بر آسمانها سوار شود و در کبرياي خود بر افلاک» (تثنيه، 33: 26)
6- «...وجلال خداوند برايشان حاضر شد» (اعداد، 20: 6)

[نصرالله عاشق خداومولا]

قدرت مطلق الهی


صفت قدرت و نيز صفاتی که حاکی از قدرت مطلق الهی می­باشند در قرآن کريم به کرّات به کار رفته است. اين صفات حاکی از آن است که خداوند بر انجام همه امور تواناست و هم موجودات در قبض يد قدرت او قرار دارند. برخی از اين صفات عبارتند از : قدير( 45 مورد )[23] ؛ قاهر(دو مورد)[24] ، قادر(7 مورد)[25]؛ قوي( 9 مورد)[26]؛ غالب[27] ؛ قهار( 6 مورد)[28] مقتدر(3 مورد)[29] ؛ ذوالقوه[30] و مهيمن[31]
در تورات نيز قدرت خداوند به نحو مطلق وصف شده و خداوند به اين صفت کمال متّصف شده است. در ادامه به برخی از اين فقرات اشاره می کنيم:
1- «... من هستم خداي قادر مطلق...» (پيدايش، 17: 1)
2- «پس الآن قدرت خداوند عظيم بشود چنانکه گفته بودي» (اعداد: 14: 17)
3- «... ترا بحضرت خود با قوت عظيم از مصر بيرون آورد»(تثنيه، 4: 37)
4- «اين قوم خويش را که فديه دادي برحمانيت خود رهبري نمودي ايشانرا بقوت خويش بسوي مسکن قدس خود هدايت کردي» (خروج: 15: 13)
5- «و خداي قادر مطلق ترا برکت دهد...» (پيدايش، 28: 3)

[نصرالله عاشق خداومولا]

مالکيت


خداوند مالک هر آنچيزی است که بهره­ای از وجود دارد؛ چرا که هر آنچه هست، مخلوق اوست و هستی خود را از ذات اقدس اله گرفته است. مالکيّت تام الهی در آياتی چند از قرآن کريم مورد تأکيد قرار گرفته است که برخی از آنها عبارتند از: مالک(دو مورد)[32] ملک(5 مورد)[33] و مليک[34]
در تورات نيز به اين صفت الهی اشاره شده و خداوند مالک آسمانها و زمين معرّفی شده است. برخی از فقرات تورات که حاکی از اين صفت الهی می باشند به اين شرح است:
1-«... دست خود را به يهوه، خداي تعالي، مالک آسمانها و زمين برافراشتم» (پيدايش، 14: 22)
2-«...آيا او پدر و مالک تو نيست او ترا آفريد و استوار نمود» (تثنيه، 32: 6)
3- «... تا بداني جهان از آنِ خداوند است» (خروج: 9: 29)
4- «اينک فلک و فلک الافلاک از آن يهوه خداي تواست و زمين و هرچه در آن است» (تثنيه، 10: 14)

[نصرالله عاشق خداومولا]

خالقيت


از جمله صفاتی که در قرآن کريم آمده و حاکی از خالقيّت خداوند است می­توان به اين موارد اشاره کرد: خالق و مشتقّاتش(بيش از دوازده مورد)[35]؛ بديع( دو مورد)[36]؛ فاطر(6 مورد)[37] ؛ بارئ( 3 مورد)[38] و منشئ[39].
در تورات نيز به خالقيّت خداوند نسبت به همه اشياء اشاره شده است. برخی از فقرات تورات که حاکی از اين صفت خداوند است به اين شرح می­باشد:
1- «...و خداي آفريننده خود را فراموش کردي» (تثنيه، 32: 18)
2- «...تو مهيب هستي در تسبيح خود و صانع عجايب» (خروج، 15: 11)
3- «در ابتدا خدا آسمانها و زمين را آفريد» (پيدايش، 1:1)
4- «پس خدا حيوانات زمين را به اجناس آنها بساخت...» (پيدايش، 1: 25)

[نصرالله عاشق خداومولا]

صداقت


يکی ديگر از صفات الهی «صدق» است. خداوند در گفت­ها و وعده­ها و بشارت­های خود خود صادق است و دروغ و کذبی در کلمات و وعده­هايش راه ندارد. در موارد متعدّدی از قرآن کريم خداوند به اين مسئله اشاره کرده و خود را صادق خوانده است که برخی از آنها عبارتند از: اصدق حديثا[40] ؛ أصدق قيلا[41]؛ صادق[42]
صادق بودن خداوند در تورات نيز مورد تأکيد قرار گرفته است. از جمله فقراتی که خداوند با وصف صداقت توصيف شده است، موارد زير می باشد:
1- «... عادل و راست است...» (تثنيه، 32: 4)
2- «خدا، انسان نيست که دروغ بگويد و از بنی آدم نيست که باراده خود تغيير بدهد آيا او سخني گفته باشد و نکند يا چيزي فرموده باشد و استوار ننمايد» (اعداد، 23: 19)

[نصرالله عاشق خداومولا]

قرب و معيّت الهی


خداوند در همه زمان ها و مکان ها حاضر است و به بندگان خود نزديکتر از هر چيزی است و در همه حال آنها را همراهی می کند و بر اعمال و رفتار آنها ناظر و شاهد است. اين امری است که در آيات متعدّدی از قرآن مورد تأکيد قرار گرفته است. از جمله صفاتی که به اين ويژگی ذات اقدس اله اشاره دارد، می توان به اين موارد اشاره کرد: قريب( 3 مورد)[43]؛ شهيد( 20 مورد)[44]؛ أقرب (دو مورد)[45] و «ما کنا غائبين»[46]
در تورات نيز به همه جايی و حضور و قرب الهی اشاره شده است که به برخی از آنها اشاره می کنيم:
1- «زيرا کدام قوم بزرگ است که خدا نزديک ايشان باشد چنانکه يهوه خداي ما است در هر وقت که نزد او دعا مي کنيم» (تثنيه، 4: 7)
2- «و خدا با آن پسر[اسماعيل] مي­بود و او نمو کرده ساکن صحرا شد و در تيراندازي بزرگ گرديد» (پيدايش، 21: 20)
3- «و واقع شد در آن زمان که ابي ملک و فيکول که سپهسالار او بود ابراهيم را عرض کرده گفتند که خدا در آنچه ميکني با توست» (پيدايش، 21: 22)
4- «... در هر جايي که يادگاري براي نام خود سازم نزد تو خواهم آمد و ترا برکت خواهم داد» (خروج، 20: 24)
5- «من با تو به مصر خواهم آمد و من نيز ترا از آنجا البته باز خواهم آورد و يوسف دست خود را بر چشمان تو خواهد گذاشت» (پيدايش، 46: 4)

[نصرالله عاشق خداومولا]

حيات و جاودانگی


خداوند زنده و حيات او محدود و مقيّد به زمان خاصّی نيست و جاويدان است. در قرآن کريم صفت «حیّ» به خداوند نسبت داده شده است و حيات او نوعی حيات قايم به ذات يعنی حياتی که بر خود استوار است و وابسته و مشروط به چيز ديگری نيست، معرّفی شده است.[47] برخی از صفاتی که حاکی از اين کمال ذات اقدس اله است، عبارتند از: حي( 5 مورد)[48]؛ باقی[49]؛ اوّل و آخر[50].
در تورات نيز به حيات جاودانه و ناميرايی خداوند اشاره شده است. برخی از فقرات تورات که حاکی از اين صفت خداوند می باشند به اين شرح است:
1- «... و ميگويم که من تا ابد الآباد زنده هستم» (تثنيه، 32: 40)
2- «... پس امروز ديديم که خدا با ايشان سخن ميگويد و زنده است» (تثنيه، 5: 24)
3- «زيرا از تمامي بشر کيست که مثل ما آواز خداي حي را که از ميان آتش سخن گويد بشنود و زنده ماند» (تثنيه، 5: 26)