راه بندگی : شرحي گذرا بر دعاهای روزانه ی ماه رمضان

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

مقدمه
سلام بر میهمانان خدا، سلام بر روزه داران رمضان، سلام بر آنانکه با نیروی ایمان نفس را مهار کرده و خود را از پلیدیها و زشتی ها رهانیده و به دروازه ی سعادت و سلامت ره سپردند. درود بر حرمت گذاران این ماه، درود بر بهره مندان از برکات و فضیلتهای ماه رمضان که بر سفره ی مغفرت و بخشایش پروردگار به صیقل جسم و جان و مجاهده با نفس مشغولند.
سلام بر لیله القدر، شب نور و رحمت، شب نزول قرآن و مطلع خیرات و سعادت؛ که منشأ زندگی نوین و مبدأ تحول و کمال انسانهاست.
در موسم رحمت و تجلی حقیقت و نزول برکت، تهذیب نفس و تطهیر قلب به عالم علوی پر می گشاییم و طیران آدمیت را به نظاره می نشینیم و با تمرین خلوص و بندگی از خدا می خواهیم که بر محمد و آلش درود فرستد و بر ما شناخت فضایل این ماه و بزرگداشت حرمت آن را ارزانی فرماید و ارج می نهیم تلاش شایسته جناب حجه الاسلام محمود نیاکان مشهدی را که با تهیه این مجموعه ارمغان راهمان را فراهم ساختند. امید که در رشد و تعالی برنامه های معنوی ماه مبارک رمضان مورد استفاده برنامه سازان ارجمند قرار گیرد.
مدیریت پژوهشی
مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما
ص:3

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

شرح دعای روز اول

دست نیازمند خود را به سوی خدای بی نیاز بلند می کنیم و می خوانیم:
خدایا! روزه ام را در این روز، روزه ی روزهِ داران راستین قرار بده.
هدف از انجام هر عبادتی، گاه تنها به جای آوردن شکل ظاهری آن است و گاه افزون بر آن، رسیدن به حقیقت، محتوا و عبادت است.
روزه نیز این گونه است. شکل ظاهری آن جز خودداری از خوردن و آشامیدن و دست کشیدن از امور دیگر نیست و بسیاری از مردم، بیش از این، بهره ای از آن نمی برند. در حالی که باید گفت باطن روزه در بردارنده ی شکوه و عظمت روحی انسان، مبارزه با شیطان و هوای نفس و عشق به خدا است. در آیه ی 183 سوره ی بقره، روزه به عنوان یک فریضه ی دینی و زمینه ای برای کسب تقوا معرفی شده است:
یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون.
آری، روزه ی حقیقی، سبب پاکی روح می شود و پایداری آدمی را در برابر دشواری ها افزایش می دهد.
سخن اصلی فراز نخست این دعا، بیان آثار روزه است. امیرالمؤمنین علی(ع) در این زمینه می فرماید:
روزه، سبب پرورش روح اخلاص در انسان ها می شود.(1)
روزه، در بدن انسان نیز تأثیر می گذارد و بسیاری از بیماری ها، چربی های زاید و قند اضافی در خون را از بین می برد. در بعضی روایات، روزه به عنوان دستوری برای سلامتی بدن آمده است.
امام صادق(ع) می فرماید:
چون روزه گرفتی، باید گوش، چشم، مو، پوست و دیگر اعضایت روزه باشند. حالت تو باید در حال روزه داشتن با هنگامی که روزه نیستی، فرق کند. باید جدال را ترک کنی، خدمت گزارانت را آزار ندهی و وقار روزه داری برتو حاکم باشد؛ زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از زنی شنید که در حال روزه، به کنیزش ناسزا می گفت. پیامبر صلی الله علیه و آله او را به طعام دعوت کرد. زن گفت: من روزه ام، حضرت فرمودند: چگونه روزه ای و به کنیزت بد می گویی. به درستی که روزه تنها به امساک از غذا و نوشیدنی نیست.(2)
در مصباح الشریعه، درباره ی آثار روزه چنین آمده است:

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

«روزه، آینه ی» دل را صفا می دهد و اعضا و جوارح را پاک می سازد و ظاهر و باطن را آماده می کند. روزه به منزله ی شکر نعمت های خداوند است. مایه ی دستگیری از نیازمندان و احسان به فقرا است. حالت خضوع و خشوع قلب و گریه و تضرّع را افزایش می دهد و یگانه وسیله ی افزایش توجه و پناه بردن به سوی خداوند مهربان است روزه سبب شکستگی و کاهش

---

1- بحارالانوار، ج 96، ص 255.
2- من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 109.
ص:4
یافتن شهوت های نفس در دنیا و سبک شدن محاسبه ی انسان در آخرت و افزایش یافتن حسنات آدمی می شود»(1)
روزه در لسان روایات و اهل معرفت، مراتبی دارد که عبارتند از:
1 _ روزه ی عام: پرهیز از مُفْطِرات شرعیه است. به قصد قربت از طلوع فجر تا غروب آفتاب. مانند: خوردن و آشامیدن، سر به زیر آب فرو بردن، دروغ بستن به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینان وی، رساندن غبار غلیظ به حلق، قی کردن و....
2 _ روزه ی خاص: پرهیز از مفطرات شرعیه به همراه محرمات شرعیه نظیر: غیبت، دروغ، فحش، ستم و...
3 _ روزه خاص الخاص: پرهیز از مفطرات شرعیه و محرمات شرعیه به همراه خودداری قلب از توجه به غیر حق. آنان که مراقبت و محاسبه ی نفس دارند و قلب خود را از گناه و معاصی حفظ می کنند، خداوند نیز به آنان عنایت می کند. یعنی پرده ی حجاب های مادی را از برابر دیدگان آنان بر می دارد، تا حقایق امور را بهتر ببینند و درک کنند.
هاتف اصفهانی می گوید:
چشم دل باز کن که جان بینی
آن چه نادیدنی است، آن بینی
گر به اقلیم عشق رو آری
همه آفاق، گلستان بینی
آن چه بینی، دلت همان خواهد
آن چه خواهد دلت، همان بینی
دل هر ذره را که بشکافی
آفتابیش در میان بینی
با یکی عشق ورزی از دل و جان
تا به عین الیقین، عیان بینی
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحده لا شریک الا هو
رسول اکرم صلی الله علیه و آله درباره ی اهمیت روزه می فرماید:
پروردگار عالم می فرماید که همه ی اعمال فرزند آدم از آن اوست، مگر روزه که برای من است و خودم، آن را پاداش می دهم.(2)
امام صادق(ع) فرمود:
روزه سپری است در برابر آتش.(3)
و نیز در روایت دیگر می فرماید:
کسی که روزی از ماه مبارک رمضان را افطار کند، ایمان از او زایل می شود.(4)

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

* * *
در فراز دوم از این دعا از خداوند منان می خواهیم:
خدایا! نمازم را در این روز، نمازِ نمازگزاران واقعی قرار بده.

---

1- مصباح الشریعه.
2- وسایل الشیعه، ج 7، صص 290 _ 294.
3- وسایل الشیعه، ج 7، صص 290 _ 294.
4- وسایل الشیعه، ج 7، صص 290 _ 294.
ص:5
نماز راستین، نمازی است که مایه ی تقرّب انسان به خدا و معراج مؤمن است. چنین نمازی، آدمی را از فحشا و منکرات دور می سازد.
هرچند انجام صورت ظاهری نماز، تکلیف را از دوش ما بر می دارد، ولی نماز، همانند روزه، دارای روح و حقیقتی است که اگر به دست نیاید، انسان بهره ی چندانی از نماز نمی برد.
تقوا، معرفت و آداب دیگر مانند اذان، اقامه، جماعت و مسواک زدن از شرایط قبولی نماز است. با رعایت این شرایط، نماز از حالت خشک و عادی آن در می آید و صبغه ی الهی می گیرد. بالاترین مرتبه ی نماز آن است که نمازگزار از هر آن چه در دنیاست، فارغ شود و تنها به ملکوت بیاندیشد. در این زمینه، نمازگزاردن علی(ع) و غرق شدن آن امام همام در مناجات باالله، الگوی نیکویی برای رهروان کوی حقیقت است.
امام باقر(ع) می فرماید:

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

نخستین چیزی که در روز قیامت از آن بازخواست می شود، نماز است. اگر پذیرفته شد، همه ی اعمال پذیرفته می شود و اگر پذیرفته نشد، دیگر اعمال نیز پذیرفته نخواهد شد.(1)
هنگامی که وقت نماز می رسید، امیر مؤمنان علی(ع)، با شتاب مشغول عبادت می شد و بر خود می لرزید. به او گفته شد: چرا این گونه بر خود می لرزی؟! فرمود:
زمانی است که خداوند بر آسمان ها و زمین و کوه ها، امانت خویش را عرضه کرد و همه از پذیرش آن امانت سر باز زدند. اکنون این زمان فرا رسیده است.(2)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:
پاداش آنان که در نماز، به خداوند متعال توجه پیدا می کنند، این است که وقتی از نماز فارغ می شوند، مانند آن روزی است که از مادر متولد شده اند.(3)
یکی از نکته های مهم، خضوع و خشوع قلب در نماز است. خداوند می فرماید:
فَوَیْلٌ لِلْمُصَّلین الَّذینهم عَن صَلوتِهِم ساهون
وای بر نماز گزاران؛ آنان که در نمازشان غافلند.(4)
هم چنین در آیه ای دیگر می فرماید:
ای اهل ایمان! در حال مستی به نماز نزدیک نشوید، تا آن چه را می گویید، بفهمید.(5)
درباره ی امام حسن(ع) گفته اند که چون از وضو فارغ می گشت، رنگش تغییر می کرد و می فرمود:
کسی که می خواهد بر بزرگی که صاحب عرش عظیم است، وارد شود، باید رنگش تغییر کند.(6)
هم چنین روایت شده است که ناله ی حضرت ابراهیم(ع) از فاصله ی دور به گوش می رسید و در نمازش صدایی چون صدای جوشش آب دیگ داشت.(7)
درباره ی رکوع در نماز فرموده اند: مستحب است که گردن کشیده باشد. هنگامی که دلیل آن را از امام(ع) پرسیدند، فرمود: این بدان معنا است که خدایا! من چنان در برابر اوامر تو تسلیم و خاضع هستم که حتی اگر گردن را نیز بزنی، خشنود و فرمان بردارم!

---

1- سفینة البحار، ج 2، ص 44.
2- مستدرک الوسائل، ج 1، ص 266.
3- اسرار الصلوة، ص 186.
4- ماعون، 4 _ 5.
5- نساء، 43.
6- بحارالانوار، ج 84، ص 365.
7- بحارالانوار، ج 84، ص 258.
ص:6
از نظر امیرالمؤمنین علی(ع) عبادت کننده ی ناآگاه هم چون چهارپای آسیاب است که به دور سنگ آسیاب می چرخد و هیچ گونه پیشرفتی ندارد.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

قرآن کریم، درباره ی نماز آگاهانه می فرماید:
آیا آنان که آگاه اند با آنان که نادانند، برابرند؟ البته تنها خرد پیشه گان درخواهند یافت!(1)
در واقع، قرآن کریم، برای علم و آگاهی، ارزش خاصی قایل است، چنان که در بعضی آیات، جهل به مثابه ی تاریکی و علم به منزله ی روشنایی تلقّی شده است.
باری، اساس دین مبین اسلام، مبارزه با نادانی است. بنابراین، بعثت انبیا و اولیای الهی(ع) نیز برای رهایی بشر از نادانی و دست یابی به نور و آگاهی است.
و اما «اخلاص» باید گفت که ملاک و ارزش در درگاه الهی، فقط و فقط اخلاص است. عمل هرقدر بزرگ و زیاد باشد، اما اگر این ویژگی را نداشته باشد، بر باد رفته است و هیچ گونه اثری بر آن مترتب نیست.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:
اَلاخْلاَصُ مِلاکُ العبادة.
قوام عبادت به خلوص نیت است.(2)
هم چنین در جای دیگر می فرمایند: «هیچ عملی از تو پذیرفته نخواهد شد، مگر این که در آن، اخلاص داشته باشی. در روایات های اسلامی به مسأله ی «نیت»، اهمیت فوق العاده ای داده شده است. برنامه ی اسلام این است که هر عملی را با رنگ نیت و انگیزه ی آن می سنجد و اگر نیّت، خدایی بود پذیرفته شده است و اگر ریایی بود، رد می شود.
اخلاص، آن است که محرّک عمل در انسان از هرگونه شائبه ی غیر الهی پاک باشد. در این صورت آن را می توان «توحید نیت» نامید؛ یعنی در همه ی برنامه ها، تنها به پروردگار و رضای او اندیشیدن.
در روایت است که شخصی خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: یا رسول اللّه! من در راه خدا انفاق می کنم و صله ی رحم به جا می آورم و این اعمال را فقط برای خداوند انجام می دهم، با این حال، هنگامی که مردم از این اعمال من، سخن می گویند و ستایش می کنند، خوشحال می شوم. این اعمال من چگونه است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله سکوت فرمود و سخنی نگفت، تا این که این آیه نازل شد:
فَمَنْ کانَ یرجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحا....
پس هرکس، امید دیدار پروردگارش را دارد، باید عمل صالح انجام دهد...(3)

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

بی شک، منظور از این روایت آن حالت سرور غیر اختیاری نیست. بلکه حالتی است که انگیزه ی عملی انسان گردد یا بیان گر از نداشتن خلوص نیت باشد. اهمیت عمل خالص آن گونه است که در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم:
کسی که چهل روز اعمال خود را خالصانه انجام دهد، خداوند چشمه های حکمت و دانش را از قلبش بر زبانش می گشاید.(4)
نکته ی دیگر در عبادت، خشوع است. خشوع، حالت قلبی و ادب جسمی انسان در عبادت و نتیجه ی توجه کامل آدمی به مقام بندگی در آستان الهی است. قرآن کریم در توصیف مؤمنان و عبادت شان می فرماید:
اَلَّذینَهُمْ فی صَلوِتِهِم خاشِعُون.
مؤمنان در نمازشان خاشع اند.(5)

---

1- زمر، 9.
2- الحدیث، ص 248.
3- مجمع البیان، ذیل آیه ی فوق.
4- سفینة البحار، ج 1، ص 408.
5- مؤمنون، 2.
ص:7
خشوع در لغت به معنی تذلّل و تواضع و متضاد تکبّر و خودپسندی است.
خشوع پیشوایان بزرگ اسلام در نماز، سرمشق عملی مسلمانان است. امام سجاد(ع) در نماز بود. مردی ایشان را دید در حالی که ردای مبارک شان از شانه افتاده بود. آن حضرت، تا پایان نماز، ردا را دوباره بر تن نکردند. آن مرد پس از نماز، در این باره از امام سجاد(ع) پرسید. ایشان فرمودند: وای بر تو! آیا می دانی در حضور چه کسی بودم؟ به یقین، آن مقدار از نماز بنده، پذیرفته می شود که با توجه قلبی باشد. راوی عرض کرد: فدایت شوم! پس ما هلاک شدیم؟ (چون در نمازمان توجه نداریم). فرمودند: هرگز! همانا، خداوند نقص نماز واجب را به وسیله ی نوافل برطرف می سازد.(1)

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

از ابوبصیر نقل شده است که بر اُمّ حمیده وارد شدم، تا او را در عزای حضرت صادق(ع) تسلیت گویم، او گریه کرد. من نیز گریستم. سپس گفت: ای ابو محمد! اگر حضرت صادق را هنگام مرگ می دیدی شگفت زده می شدی. دو چشمش را باز کرد و فرمود: همه ی کسانی را که با من آشنایی دارند، دور من گرد آورید.
کسی نماند مگر این که به محضر آن جناب حاضر شد. آن گاه به همه نظر کرد و فرمود: شفاعت ما شامل کسانی که نماز را سبک بشمارند، نمی شود.(2)
به اشعاری از فیض کاشانی دل می سپاریم:
گنج ابدی، پیروی حق و عبادت
مفتاح در خیر، نمازی به جماعت
معنای نماز است، حضور دل احباب
زنهار به صورت مکن ای دوست قناعت
راضی مشو از بندگیش تا ننمایی
آداب و شرایط همه را نیک رعایت
هرچند که وسواس کنی، سود ندارد
خود را ندهی تا به دل و جان به عبادت
خواهی به عبادت خللی راه نیابد
می کن دلت از وسوسه ی دیو، حمایت
خواهی که ز دستت نرود وقت فضیلت
مگذار که تا کار کشد، وقت طهارت
از دست مده راتبه ی ورد، شبان روز
تا آن که نویسند تو از اهل عبادت
در فراز سوم از این دعا می خوانیم:
خدایا! از خواب غفلت زدگان، هشیارم کن.
«نَوْم» به معنی خواب است که در قرآن کریم، از آیات الهی شمرده شده است، زیرا خواب، مایه ی تجدید قوا و ادامه ی حیات آدمی است. بی خوابی، ساختار طبیعی بدن را بر هم می زند و آدمی را از حال اعتدال خارج می سازد.
«غفلت» در لغت به معنای فراموشی و بی خبری آمده و در قرآن به آن اشاره شده است. در روایات، از دو زمان در شبانه روز به عنوان زمان غفلت یاد شده است؛ زمان غروب آفتاب (فرا رسیدن تاریکی و شب) و زمان طلوع فجر تا طلوع خورشید

---

1- علل الشرایع، ص 88.
2- وسائل الشیعه، ج 3، ص 17.
ص:8
(بین الطلوعین).(1)
برای مثال، قرآن کریم در داستان حضرت موسی(ع) می فرماید: «هنگامی که اهل شهر در غفلت بودند، حضرت موسی(ع) وارد شهر شد»(2). زمان غفلت مردم در این آیه، هنگامی بود که اهالی شهر، کسب و کار خود را تعطیل کرده بودند و کسی، مراقب اوضاع شهر نبود. به هر حال غفلت مورد نظر در این دعا، غفلتی فراتر از یک زمان خاص است و همه ی زمان ها را فرا می گیرد و گاهی حتی سراسر عمر انسان را شامل می شود.