امام مهدی (عج) و آینده زندگی

[طاهره رشیدی* خادمه اباصالح المهدی(ع)*]

[طاهره رشیدی* خادمه اباصالح المهدی(ع)*]

پیشگفتار

«داشتن تصویری مبهم و مجمل از رویدادهای آینده از نداشتنش بهتر است، و در بسیاری از موارد دقت و قطعیت بسیار، اصلاً ضرورت ندارد».(1)
انسان میان گذشته و آینده و دیروز و فردا زندگی می کند و شخصیت و هستی او، به گذشته و آینده بستگی دارد؛ چنان که اگر از گذشته اش بریده شود یا از آن بی خبر باشد دچار کمبود می شود و نمی داند چگونه بوجود آمده و چگونه زندگی کرده است، زادگاهش کجاست و تاریخش چیست؟ همچنین اگر نسبت به آیندة خود و همة همنوعان انسانی خود شناختی – اگر چه اندک- نداشته باشد و
ص:7

---

1- شو ک آینده ، الوین تافلر، ترجمة حشمت الله کامرانی، نشر سیمرغ، ص475.
نداند که او و دیگر انسان ها به کدام راه می روند و چه سرنوشتی در انتظار آنان است، دچار سردرگمی و سرگردانی می شود.
گذشته شناسی با علم تاریخ است و آینده شناسی در پرتو پیش بینی های دینی روشن می شود و گهگاه آینده نگری های انسانی، سایه روشنی نسبت به آینده پدید می آورد. آینده شناسی های انسانی چون دلیل روشنی در دست ندارد احتمالی و فرضی است و چه بسیار که اینگونه پیش گوئیها نادرست از کار درآید.
امام علی علیه السلام :
بدانید که در فردا (حوادثی پدید می آید) و در آینده مسائلی رخ خواهد داد که برای شما نا آشنا و ناشناخته است...(1)
امّا آینده شناسی های دینی، که پیامبران و امامانِ آگاه و راستگو آن را پیشگویی کردند و با علم خدایی سخن گفتند، موجب آرامش فکر و اطمینان انسان می شود چون پیامبران و امامان بارها و بارها پیشگوئیهایی کردند و همه راست و درست درآمده است. از این رو، آنچه آنان دربارة آینده می گویند حتمی است.
آینده شناسی، برای همة انسان ها لازم است؛ لیکن برای جوانان و نوجوانان لازمتر؛ زیرا افراد سالخورده و کهن سال بیشترین بخش
ص:8

---

1- نهج البلاغه (فیض الاسلام)/ 425.
عمرشان را گذرانده اند و بخش اندکی از زندگی شان، بیشتر باقی مانده است. امّا نوجوانان و جوانان بیشترین بخش عمرشان باقی مانده و آینده بیش از نیم قرن عمر آنان را تشکیل می دهد. از این رو، باید بیشتر بررسی کنند که در آینده چه مسائلی رخ خواهد داد و چه پیشامدهایی در سر راه انسان قرار دارد.

[طاهره رشیدی* خادمه اباصالح المهدی(ع)*]

شاید در دوران آینده زندگی یک نوجوان یا جوان، همان حوادث بزرگ را که پیشگویی کردند پدید آید و اوضاع جهان دگرگون شود و حکومت های ظلم واژگون شوند و حکومت و دولتی خدایی آشکار گردد و همة انسان ها را به طور مساوی بنگرد و ظلم ها را نابود سازد و برابری و برادری میان همة مردم پدید آورد. همة افراد انسانی را چون یک خانواده به هم مهربان کند و این مشکلات را بر طرف سازد.
نوجوان و جوان باید به چنین روزهایی که ممکن است در بقیة دوران زندگی او رخ دهد، توجه داشته باشد و خود را برای آن دوران و شرایط آن آماده کند، چون در هر اجتماعی شرایطی برای زندگی وجود دارد و باید شایستگی زندگی در آن دوره را داشته باشد. بویژه اگر بخواهد فردی شایسته باشد، باید از هم اکنون با به کارگیری روش های تربیتی و اخلاقی خود را شایسته بسازد. چون اخلاق های زشت و غیر انسانی یا اخلاق های زیبا و انسانی، کم کم در انسان
ص:9
بوجود می آید و انسان را بالا می برد یا پایین می آورد؛ یکباره یک نوجوان یا جوان، نیک و نیک رفتار نمی شود، این صفت ها همه، به تدریج و با مواظبت و تربیت در آدمی پدید می آید. بنابراین برای شرکت در جامعة آینده که جامعة انسانی و اسلامی کامل است و همة رفتارها و کردارها نیک و زیباست، باید از هم اکنون آماده شد و با نیکی و اخلاق انسانی و تربیت درست خو گرفت و عادت کرد و خوبی ها را به صورت عادت هایی در روح جایگزین ساخت تا آنگاه که انقلاب جهانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رخ داد، جوانان و نوجوانان شایستگی شرکت در آن دوران را داشته باشند.
در گفتار معصومان رسیده است که یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جوانان هستند و سالخوردگان، میان یاران حضرت چون نمک در غذا اندکند.

[طاهره رشیدی* خادمه اباصالح المهدی(ع)*]

امام علی علیه السلام :
یاران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جوانان هستند و سالخورده ای میان آنان نیست مگر به مقدار سُرمه در چشم و نمک در غذا، و کمترین بخش غذا نمک است.(1)
از این حدیث معلوم می شود که جوانان، بیشتر باید آینده شناس
ص:10

---

1- عصر زندگی ، محمد حکیمی، چاپ دوم، دفتر تبلیغات اسلامی، ص87.
باشند و ضوابط و مقررات آن را خوب بدانند و بیش از همه، خود را برای آینده بسازند و فداکار بار بیایند. این رسالة کوچک اگر راه آینده شناسی را کمی روشن کند و در این راه اندکی موفق شود، مایة خرسندی است.
ص:11
ص:12
بخش نخست: بشارت ها
اشاره
ص:13
امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در قرآن
«وَ لَقَدْ کتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّلِحُونَ»(1)؛ ما در زبور داود، از پس ذکر (تورات)، نوشته ایم که سرانجام، زمین را بندگان شایستة ما به ارث می برند (و بر کرة زمین حاکم می شوند).
طبق فرمودة پیشوای پنجم حضرت امام محمد باقر علیه السلام ، این بندگان شایسته که وارثان زمین شوند. اصحاب مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند، در آخرُالزمان.(2)
ص:14

---

1- سوره انبیاء، آیة105.
2- تفسیر مجمع البیان ، ج7، ص66.
امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم :
...خداوند از فرزندان حسین امامانی قرار داده است که راه و روش و آیین مرا برپا می دارند. نهمین آنان قائم خاندان من «مهدی» امتم می باشد. او شبیه ترین مردمان به من است در سیما و گفتار و کردار. پس از غیبتی طولانی و سرگردانی و سردرگمی مردم، ظاهر می شود، آنگاه آیین خدا را آشکار می سازد... پس زمین را از عدل و داد پُر می کند پس از آن که از ستم و بیداد لبریز شده باشد.(1)
امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در سخن حضرت فاطمه علیه السلام
جابر می گوید: خدمت حضرت فاطمه رفتم، لوحی نزد آن بانو نهاده بود که در آن نام های امامان نوشته شده بود (از آن جمله دربارة دوازدهمین امام چنین آمده بود) پس از امام یازدهمین (امام حسن عسکری علیه السلام راه امامت را کامل می کنم با فرزندش که رحمت برای همة جهانیان است. او (امام دوازدهم) دارای کمال موسی و شکوه عیسی و شکیبایی ایوب است... در زمان (غیبت) این امام، دوستان من (دینداران راستین) به مشکلات گرفتار شوند... آنان به
ص:15

---

1- کمال الدین ، 1/257.
حق دوستان منند (چون در دینداری پایداری می کنند). درود و رحمت خداوند بر آنان باد. آنان (مردمان دوران غیبت) بی گمان هدایت شدگان و راه یافتگانند.(1)
امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در سخن امامان
1. امام علی علیه السلام :
اصبغ نُباته که از شاگردان و یاران آن حضرت است می گوید: روزی نزد امیر مؤمنان علیه السلام رفتم، دیدم در فکر فرو رفته است و با انگشت بر زمین خط می کشد. گفتم:ای امیر مؤمنان! چه شده است که در فکر فرو رفتید؟... امام فرمود: در مولودی می اندیشم که از نسل من است و او «مهدی» است که زمین را از عدل و داد پر می کند پس از آن که از ستم و بیداد پُر و لبریز شده باشد...(2)
2. امام حسن علیه السلام :
... (امام) قائم که (هنگام ظهورش)، حضرت عیسی از آسمان فرود می آید و پشت سر او نماز می گذارد... تولدش از مردمان پنهان است و از چشم ها غایب می شود... او نهمین فرزند برادرم حسین است و فرزند بهترین زنان. عمری طولانی دارد، و خداوند او را (در زمین)
ص:16

---

1- کمال الدین ، 1/310.
2- کمال الدین ،1/289.
آشکار می سازد در سیمای انسانی چهل ساله، تا همگان بدانند که خداوند بر هر کاری قادر است.(1)
3. امام حسین علیه السلام :
اگر از دنیا یک روز (بیش) باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را دراز گرداند، تا مردی از فرزندان من قیام کند، و زمین را از عدل و داد لبریز کند، پس از آن که از ستم و ظلم پُر شده باشد. این چنین از پیامبر شنیدم.(2)
4. امام سجاد علیه السلام :
...بی تردید مردم زمان غیبت مهدی، که امامت او را باور دارند، و منتظر اویند، از مردمان دیگر زمان ها برترند؛ چون خدای بزرگ، به آنان عقل و درک و فهمی داده است که غیبت برایشان چون ظهور است. خداوند آنان را، در آن زمان، همپایة مجاهدان شمشیر زن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قرار داده است و اینانند اخلاص گزاران واقعی، و شیعیان راستین ما، و دعوت کنندگان مردم به خدا (و به دین خدا)، آشکار و پنهان.(3)
ص:17

---

1- کمال الدین ،1/316.
2- کمال الدین ،1/318.
3- منتخب الاثر / 244.
5. امام باقر علیه السلام :
محمّد بن مسلم (که از شاگردان امام باقر و امام صادق علیه السلام است) می گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم دربارة قائم که هر گاه قیام کند چه روشی در پیش می گیرد؟ امام فرمود: روش پیامبر را تا اسلام را حاکم سازد. گفتم:
روش پیامبر چه بود؟ امام فرمود: آنچه در (نظام و آیین) جاهلیت بود باطل کرد و عدالت میان مردمان حاکم ساخت. و چنین است (امام) قائم علیه السلام آنگاه که قیام کند آنچه را (از راه و روش ها میان مردم) در زمان پیش از ظهور رایج بوده است، زیر پا می نهد، و آیین دادگری را بر پا می دارد.(1)
6. امام صادق علیه السلام :
کسانی که در حالت انتظار دولت قائم، از جهان درگذرند، مانند کسانی اند که در خدمت (امام) قائم باشند. امام، پس از این سخن مکثی کرد، سپس فرمود: بلکه مانند کسانی اند که در رکاب (امام) مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شمشیر زده باشند. سپس فرمود: نه به خدا سوگند، اینان مانند آن کسانند که در خدتم پیامبر به شهادت رسیده باشند.(2) چشم
ص:18

---

1- تهذیب ، 6/154.
2- بحارالانوار ، 52/126.
به راهِ امرِ (قیام و انقلاب) امام خود باش، در هر شب و هر روز، زیرا که خدا در هر روز کاری کند و کاری، او را از کاری دیگر باز ندارد...(1)
7. امام کاظم علیه السلام :
...خداوند برای دوازدهمین (امام) از خاندان ما هردشواری را آسان می گرداند، و به دست او هر جبّار و زورگوی سرسختی نابود می شود، و هر شیطان سرکشی نابود می گردد.(2)
8. امام رضا علیه السلام :
دِعْبِل خُزاعی (شاعر نامدار شیعی) می گوید قصیدة خود را در حضور امام رضا علیه السلام خواندم، چون به این شعرها رسیدم: امامی از آل محمد علیه السلام به یقین خروج خواهد کرد، او به تأیید اسم اعظم الهی و برکت نصر آسمانی به پا می خیزد و حق و باطل را از هم جدا می کند، و همه را بر شاد خواری ها، و کین توزی ها، کیفر می دهد. (در این هنگام) امام رضا علیه السلام به شدّت گریست، آنگاه فرمود: «ای دِعْبل! روحُ القُدُس به زبان تو سخن گفته است. آیا می دانی این امام چه کسی خواهد بود؟» گفتم نه (شخص او را نمی شناسم)، لیکن شنیده ام که
ص:19

---

1- مکیال المکارم ، 2/157.
2- کمال الدین ، 2/369.
امامی از شما خاندان پیامبر خروج می کند، و زمین را از عدل و داد لبریز می سازد.
امام رضا علیه السلام فرمود: «پس از من فرزندم محمّد (جواد) امام است. پس از محمّد فرزندش علی، امام است. پس از علی (هادی) فرزندش حسن، امام است و پس از حسنِ (عسکری)، فرزندش حجتِ قائم خواهد بود.
اوست که در زمان غیبت (مردمان) چشم به راه اویند، و در زمان ظهور همه مطیع او گردند. او زمین را پر از عدل و داد می کند، پس از آن که پر از ظلم و ستم شده باشد...».(1)
9. امام جواد علیه السلام :
عبدالعظیم حسنی (که از یاران آن امام است) می گوید: به امام جواد علیه السلام گفتم: امیدوارم که شما قائم خاندان پیامبر باشی که زمین را از عدل و داد آکنده می کند... امام فرمود: همة ما قائم به امر خدای بزرگیم... لیکن آن قائمی که خداوند، به دست او زمین را از کافران و منکران پاک می گرداند، و سراسر گیتی را از عدالت سرشار می سازد او کسی است که تولدش از مردم پنهان خواهد بود، و خود او از
ص:20

---

1- کمال الدین ،2/372.
چشم ها غایب می شود...(1)
10. امام هادی علیه السلام :
امام پس از من، فرزندم حسن است و پس از رحلت فرزندش (امام) قائم است که زمین را از عدل و داد پُر می کند، پس از آن که از ظلم و بیداد لبریز شده باشد.(2)
11. امام حسن عسکری علیه السلام :
سپاس خدایی را که پیش از مرگم جانشینم را به من نمایاند. جانشینی که شبیه ترین انسان ها به پیامبر است در خلقت و اخلاق. خداوند او را در دوران غیبت (از بلاها) حفظ می کند، سپس او را آشکار می سازد. او سراسر زمین را از عدالت پُر می کند، پس از این که از ظلم و ستم لبریز شده باشد.(3)
ص:21

---

1- کمال الدین ،2/378.
2- کمال الدین ،2/383.
3- کمال الدین ،2/409.
ص:22
بخش دوم: میلاد موعود
اشاره
ص:23
میلاد موعود
نیمة شعبان، روز میلاد امام زمان است. ماه شعبان هشتمین ماه از سال هجری قمری است. سال هجری، تاریخی است که مبدأ آن، هجرت پیامبر اکرم است از مکه به مدینه. سال هجری، دو گونه است: سال هجری شمسی (خورشیدی)، و سال هجری قمری، سال هجری قمری را «هلالی» نیز می گویند، زیرا که هر ماه آن با دیدن هلال آغاز می شود. 12ماه دارد، و از ماه محرّم آغاز می گردد.
در روز پنجشنبه، پانزدهم شعبان، در سال 256 هجری قمری، حضرت حجت بن الحسن امام زمان علیه السلام تولد یافت. حضرت حجت، امام دوازدهم است، و فرزند امام یازدهم حضرت امام حسن عسکری است، و با سه واسطه، فرزند امام رضا، و با پنج واسطه، فرزند امام جعفر صادق، و با هشت واسطه، فرزند امام حسین و با نُه واسطه، فرزند
ص:24
حضرت علی و فاطمه –دختر پیامبر اکرم و مادر امامان- می باشد.
امام دوازدهم، حضرت حجّت، به این نام ها نیز خوانده می شود: مهدی، موعود، قائم آل محمد، منتقم، امام منتظر، امام غایب، صاحبُ الامر، صاحبُ الزمان، ولیّ عصر، ابا صالح.
چون او و ظهور او، وعده داده شده است، و خدا و پیامبران و اولیا و پیامبر اکرم، وعده داده اند که او می آید و جهان را پر از عدل و داد می کند، «موعود» نامیده شده است.
چون برای نشر دین حق و برپا داشتن عدالت قیام می کند و به پا می خیزد، «قائم» نامیده شده است.
چون انتقام انبیا و مردان خدا را از جباران می گیرد، و هم انتقام بشریت را و انتقام خون های پاک مردان حق و انسان های بزرگ و شهدای راه حق و عدالت را، «منتقم» نامیده شده است.
چون مسلمانان در انتظار اویند، بلکه بشریت _ در شعورِ معقول و وجدانِ اجتماعی خویش _ چنان معلم و نجات دهنده ای را می طلبد و انتظار می کشد، «مُنتظَر» نامیده شده است.
و چون از دیدگاه عموم پنهان است، «امام غائب»، و چون او صاحب امر خداست، صاحب الامر، و چون صاحب زمان است، به ولایت خدایی، صاحبُ الزّمان، و چون ولیّ خدا در این عصرها و
ص:25
روزگاران اوست، ولیّ عصر، نامیده شده است.
چنان که گفتیم، یکی از نام های امام زمان، «موعود» است. باید دانست که موعود در ادیان آسمانی دیگر نیز وجود داشته است. بدین معنی که برخی از پیامبران، پیامبر و معلم و مصلحی را که از آن پس می آمده است معرفی می کرده و ذهن جامعه را برای پذیرش پیامبر و مصلح بعدی آماده می ساخته اند. موعود موسی (یعنی کسی که حضرت موسی علیه السلام ، آمدن او را خبر داده بود) حضرت عیسی است. موعود حضرت عیسی علیه السلام ، حضرت احمد (احمد فارقْلیط) است، چنان که در قرآن مجید تصریح شده است.(1) نیز اتفاق می افتاده است که پیامبران گذشته، به آمدن موعود آخرالزمان _ یعنی مهدی موعود _ اشاره می کرده اند.(2)
این گونه بوده است تا به هنگام ظهور دین اسلام، در دین اسلام، «موعود» به طور دقیق، معین و معرفی گشت، یعنی مهدیِ آخرالزّمان. در اینجا باید در نظر داشته باشیم که مسألة مهدی و ظهور و قیام او، موضوعی نیست که فقط به کسانی که دارای مذهب تشیعند مربوط باشد، بلکه این موضوع، یک مسألة اسلامی است. خود
ص:26

---

1- سورة صف، آیة6.
2- کتاب بشارات عهدین را بخوانید.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بارها آمدن مهدی را در آخرالزمان، و این که مهدی از اولاد علی و فاطمه است، فرزند بی واسطة امام حسنِ عسکری است. و قیام نهایی دین و توحید به دست او است، مژده داده و گوشزد کرده است. در قرآن کریم نیز آیات چندی است که حتی مفسّران اهل سنت، آن آیات را مربوط به ظهور مهدی دانسته اند.(1) و به همین مناسبت، که در احادیث و گفته های پیامبرِ اکرم، سخن از مهدی بسیار آمده است، علمای اهل سنّت، در بیشتر از 200کتاب از کتاب های معتبر خویش، مناقب مهدی، و مسائل مربوط به مهدی، و چگونگی ظهور او، و شرایط نزدیک یا مقارن زمان ظهور او را ذکر کرده اند، و بیش از 30کتاب، ویژة «مهدی» تألیف کرده اند.
نیز به همین دلیل است که در تاریخ می نگریم که از حدود150 سال پیش از ولادت مهدی (مثلاً از سال132 هجری، آغاز خلافت عباسی به بعد)، کسانی ادعا می کرده اند که همان مهدی که پیامبر گفته اند ایشانند. و این به علت شیوع مسألة مهدی بود، از زمان خود پیامبر، و از زبان او. پس اصلِ مسألة مهدی، و خروج او در آخرالزمان (برای اصلاح جهان و خوار ساختن جبّاران، و انتقام گرفتن از ستمگران و عزت بخشیدن به محرومان و زیردستان و اجرا کردن
ص:27

---

1- مانندآیة54 از سورة مائده، و آیة105 از سورة انبیاء، و آیة5 از سورة قصص.
کلیة احکام قرآن) جزو تعالم اسلام است، و مژدة این خروج را خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم داده است. و از این جهت همة فرقه های مسلمان به اصلِ مسألة «مهدی» معتقدند.
چنان که گفتیم، بر مبنای بشارات کتاب های پیشینیان، و روایات اسلامی، اشتهار یافته بود که از امام حسن عسکری، فرزندی به وجود می آید که بر هم زنندة اساس حکومت ها و واژگون کنندة تاج و تخت ها و دولت هاست. از این رو، بی درنگ، از سوی خلیفة عباسی آن روز، المُعتَمِد دستور هجوم به خانة امام حسن عسکری و تفتیش آن، و جلب و احیاناً قتل فرزند او مهدی، صادر شد، و مأموران به خانة امام ریختند... اینجا بود که ضمن مقارناتی، علل ناپدیدی امام فراهم آمد، و دوازدهمین پیشوای شیعه به فرمان الهی از نظرها پنهان گشت...(1)
دانشمندان مسلمان، راجع به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ، و مسألة طول عمر او، و فواید وجودی او، در حال غیبت، و مسائل مربوط به خروج او، سخنان بسیار گفته اند، همین گونه عرفا و فلاسفه، به تصریح و اشاره، بدین مسأله توجه داده اند، مانند محیی الدین ابن عربی، در کتاب (فتوحاتِ مَکیّه» و ابن سینا، در کتاب عظیم خود «شفا». یکی
ص:28

---

1- شرح بیشتری، در این باره، در کتاب خورشید مغرب آمده است.
از دانشمندان و ریاضیدانان و متفکران بزرگ، خواجه نصیرالدین طوسی نیز، دربارة «مهدی» چنین می گوید:
حرمان خلق از امام و علّت غیبت او چون معلوم است که از جهت خدای _ سُبحانه _ نباشد و از جهت امام نبود، پس لابد از جهت رعیت بود. و تا آن علّت زایل نشود، ظاهر نگردد. و استبعاد از درازیِ عمرِ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نمودن، امکانش معلوم است و از غیر او مُتّفق(1) جهلِ مَحض بود(2).
باید بدانیم که در زمان غیبت حضرت حجّت، مسلمان نباید در انجام دادن تکالیف خود کوتاهی کند. همة دستورات دین، در این زمان نیز، به حال خود باقی است، واجب واجب است و حرام حرام، بویژه تکالیف و وظیفه های اجتماعی. مثلاً اگر در جامعه ای فساد رایج شد، ظلم پاگرفت. مسلمان نمی تواند بگوید، بگذار باشد، امام زمان می آید و درست می کند و اصلاح می فرماید. آنچه امام زمان درست می کند و اصلاح می فرماید، تکلیف دینی خودِ آن امام است که از لحظه و روز ظهور او شروع می شود. تا پیش از آن لحظه و آن روز، هر مسلمانی به همة تکالیف خود مکلف است، همینطور که باید نماز
ص:29

---

1- یعنی: اتفاق افتاده، واقع شده. اشاره است به عده ای از اشخاص که عمر بسیار کرده اند و شرح حالشان در تواریخ آمده است.
2- فصول نصیریّه ، ص38، چاپ دانشگاه تهران.
بخواند و روزه بگیرد، باید امر به معروف و نهی از منکر کند، با ظلم و ظالم بستیزد، به دادِ مظلوم برسد، برای از بین بردن ستم و برپا داشتن عدل و داد، بکوشد، و... و...
جوانان عزیز، دربارة حضرت حجت و مسائل مربوط به او، و آیندة جهان از نظر مذهب، و تحلیل دقیق فلسفة انتظار، می توانند این کتاب ها را بخوانند:
_آیندة جهان از نظر مکتب ها._
_انتظار، مذهب اعتراض._
_دادگستر جهان._
_در فجر ساحل._
_خورشید مغرب._(1)