ابزارهای مهم تربیت دینی و معنوی:

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ابزارهای مهم تربیت دینی و معنوی:

الف- زمینه درونی جوانان

جوانان سرزمینهای آماده و حاصلخیز برای افشاندن بذر ایمان ومعنویت‏شمرده می‏شوند و بیش از دیگران زمینه پذیرش ایمان ومعنویت دارند. رسول خدا(ص) فرموده است: «شما را به نیکی درباره جوانان سفارش می‏کنم. به درستی که قلوب آنان نرمتر ومهربانتر است. (برای پذیرش فضیلتها آماده‏تر است) (وقتی)خداوند مرا، بشارت دهنده و انذارکننده; بر انگیخت، جوانان بامن پیمان بستند و پیران به مخالفت‏برخاستند...» (1)
اسماعیل بن فضل هاشمی می‏گوید: به امام باقر(ع)

گفتم: مرا ازسبب تفاوت یعقوب و یوسف آگاه ساز. هنگامی که فرزندان یعقوب(ع)به او گفتند: ای پدر! بر تقصیراتمان آمرزش طلب که ما درباره‏یوسف گناه کردیم. یعقوب(ع) فرمود: بزودی از درگاه خدا برای‏شما آمرزش می طلبم; (2) ولی هنگامی که به یوسف(ع) گفتند: خداوندشما را بر ما مقدم داشت و ما خطا کردیم; یوسف(ع) فرمود: امروزشرمنده نباشید، من عفو کردم، خداوند گناه شما را ببخشد که اومهربانترین مهربانان است. (3)

امام(ع)فرمود: (علت اینکه یوسف‏بی‏درنگ بخشید، آن است که) قلب جوان نرمتر و مهربانتر ازکهنسال است. درطول تاریخ اسلام بسیاری از جوانان به مقامات‏بالای معنویت دست‏یافتند. (4)

ب- قرآن

قرآن کتاب هدایت است و هر انسان با سوادی، به فراخور ظرفیت‏خود، از آن بهره می‏گیرد. جوان، به خاطر ویژگیهای خاص خود،بیشتر به انس با قرآن نیاز دارد تا در پرتو آن برای طی مسیرپرپیچ و خم زندگی ره توشه‏ای مطمئن فراهم آورد. امام صادق(ع)فرمود: کسی که قرآن تلاوت می‏کند، اگر جوان مومن باشد، قرآن باگوشت و خونش آمیخته می‏شود. (6)

ج- عبادت

عبادت و پرستش لازمه بندگی است. عبادت اوج ارتباط بنده و معبوداست. عبادت منبعی مطمئن برای آرامش است. جوانی دوره حساس وپرمخاطره زندگی است. اضطرابها، نگرانیها، ناکامیها و... همه‏در پرتو عبادت و بندگی از زندگی پرتلاطم جوان رخت‏بر می‏بندد وزندگی‏اش از اطمینان و امید سرشار می‏شود. پیامبر اکرم(ص)فرمود: «خداوند به سبب جوان عبادت کننده بر فرشتگان مباهات‏می‏کند و می‏فرماید: بنده‏ام را بنگرید که چگونه به خاطر من ازخواهش نفسانی‏اش گذشت.» (7)

آن حضرت همچنین فرمود: «در روزی که‏سایه‏ای جز سایه الهی نیست، هفت دسته در سایه عرش الهی قراردارند: امام عادل، جوانی که در عبادت خداوند رشد کرده باشدو...» (8)

د- شناخت دین

آگاهی جوان از دین در تربیت او نقشی مهم دارد. بر جوان مسلمان‏ضروری است که با علوم دینی و مسایل آن آشنا باشد و احکام الهی‏را بداند. امام باقر(ع) فرموده است: «اگر جوان شیعه‏ای را نزدمن آورند که تفقه در دین نمی‏کند، او را با مجازاتی دردناک‏کیفر خواهم داد.» (9)
شناخت دین و احکام آن تا آنجا اهمیت داردکه در روایات مرحله‏ای از مراحل تربیت‏شمرده شده است. امام‏صادق(ع) فرمود: «فرزند آدم هفت‏سال اول باری می‏کند، هفت‏سال‏دوم نوشتن فرا می‏گیرد و هفت‏سال سوم مسایل حلال و حرام‏می‏آموزد.»

ه- توبه

جوان در معرض لغزشها و خطاهاست و دامهای شیطان برای فریب اومهیاتر است. بدین سبب به ارتباط با خداوند و حضور در مجالس‏دعا، انابه و استغفار بیشتر نیاز دارد. جوان با آب زلال توبه‏روح و جان غبار گرفته‏اش را شتسشو می‏دهد و خود را برای پیمودن‏سریعتر مسیر تکامل آماده می‏سازد. فراهم کردن زمینه توبه وتوجه دادن جوان به این عنصر سازنده بخشی از تربیت دینی ومعنوی اوست. رسول اکرم(ص)می‏فرماید:«خداوند (ص)وان توبه کننده را دوست دارد.» (11)

آن حضرت همچنین‏فرمود: «هیچ کس نزد خداوند از جوان توبه کننده محبوبتر نیست;و هیچ کس نزد خداوند ازکهنسالی که بر گناهانش باقی است،مبغوض‏تر نیست.» (12)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

شیوه‏های تربیت جوان

1- روش درک واقعیات جوانی

بی تردید جوانی از حساسترین و پرمخاطره ترین دوران زندگی است.جوان با همه تواناییها، به خاطر حساسیت مقطع سنی، مشکلات،کمبودها و واقعیات انکار ناپذیر دارد. عدم درک جوان و بی‏توجهی به واقعیات طبیعی‏اش چه بسا، به جای تربیت، سبب گمراهی‏جوان می‏شود. بدین جهت، باید متولیان امر تربیت جوان راموردتوجه قرار دهند; واقعیاتی که اشاره به برخی از آنها سودمندمی‏نماید:

الف) شدید بودن غریزه جنسی

شدید بودن غریزه جنسی از واقعیات‏انکار ناپذیر دوره جوانی است. این غریزه در جوان طوفانی است.بویژه امروزه که جوانان اولین هدف تهاجم فرهنگی‏اند و زمینه‏های‏تحریک غریزه جنسی در آنان بیشتر مهیا است.

ب) محدودیت آگاهی و تجارب

جوان به تدریج‏به اطلاعات و آگاهیهادست می‏یابد و اندوخته‏های ناقص خود را تکمیل می‏کند. توجه‏والدین و مربیان به محدودیت معلومات مفید و تجارب عملی جوان‏سطح توقعات آنان را کاهش می‏دهد و معتدل می‏سازد. علی(ع) می‏فرماید: «نادانی جوان معذور و علم و آگاهی‏اش محدوداست.» (13)
بدین سبب اندیشه و نظر سنجیده کهنسالان از نیروی جوان برتراست. علی(ع) فرموده است: «نظر سالخورده از نیرومندی جوان نزدمن محبوبتر است.» (14)

ج) تکامل تدریجی عقل

جوان در مسیر تکامل عقلی است و اندیشه‏اش به تدریج تکامل‏می‏یابد. علی(ع) می‏فرماید: «انسان تا 28 سالگی درحال تکامل‏عقلی است.» آن حضرت همچنین می‏فرماید: «عقل جوان در 35 سالگی‏به نهایت کمال خود می‏رسد و آنچه پس از آن به دست می‏آورد،تجربه است.» (16)

بدین سبب باید در حد معقول از جوان انتظار داشت‏و این ویژگی را در رفتار و موضعگیریهایش مورد توجه قرار داد.این وضعیت، بویژه تا سن 18 سالگی، بیشتر آشکار است. علی(ع)می‏فرماید: «پیوسته عقل و حماقت‏با یکدیگر در تعارضند تااینکه شخص به 18 سالگی می‏رسد. در این هنگام، یکی بر دیگری‏پیروز می‏شود.» (17)

د) جنون جوانی

جنون جوانی یکی از بیماریهای روانی است که هنگام بلوغ در برخی‏از جوانان آشکار می‏شود. رسول گرامی اسلام می‏فرماید: «جوانی‏شعبه‏ای از دیوانگی است.» (18)

مستی جوانی حالت دیگری است که دراین مقطع سنی پدید می‏آید. علی(ع) انواع مستی را چهار نوع(مستی جوانی، مستی ثروت، مستی خواب و مستی ریاست (19) شمرده،می‏فرماید: «شایسته است انسان عاقل خویشتن را از مستی ثروت ومستی قدرت و مستی علم و مستی تمجید و چاپلوسی مستی جوانی دورنگاه دارد; زیرا هریک از این مستی‏ها بادهای مسموم و پلیدی‏دارد که عقل را می‏رباید و آدمی را سبک می‏سازد.» (20)

ه ) نوگرایی و شیک پوشی

نوگرایی و نوجویی از ویژگیهای جوان است. جوان دوست دارد خودرا نشان دهد و مورد توجه دیگران واقع شود. والدین باید این‏واقعیت را بپذیرند، در حد امکان به خواسته‏های معقول جوان پاسخ‏مثبت دهند و از سختگیری و نه گفتن‏های غیر ضروری، که به کدورت‏جوان می‏انجامد، بپرهیزند. علی(ع) همراه قنبر به بازار رفت واز فروشنده‏ای پرسید: آیا دو لباس به قیمت پنج درهم دارید؟مرد پاسخ داد: آری، ای امیرمومنان. با این پاسخ حضرت دریافت‏که فروشنده وی را شناخته است.

پس آنجا را ترک گفت، نزد دیگری رفت و همین پرسش را تکرارکرد.فروشنده دوم جواب داد: آری، دولباس دارم; یکی بهتر است وسه درهم می‏ارزد و دیگری دو درهم. حضرت آنها را خرید و لباس سه‏درهمی را به قنبر داد. قنبر گفت: شما به آن سزاوارترید:شمابالای منبر می‏روید و خطبه می‏خوانید.
حضرت فرمود: «انت‏شاب و لک شره الشباب ...; تو جوانی و میل‏جوانی داری. من از پروردگارم شرم دارم و خود را بر تو ترجیح‏دهم.» (21) طبق این روایت علی(ع) به خاطر جوانی قنبر و میل جوان‏به نوپوشی (به اصطلاح امروز «شیک پوشی‏») لباس بهتر و گرانتررا به او داد.

ی ) روش احترام و مسوولیت دادن به جوان

احترام به شخصیت جوان و مسوولیت دادن به او از شیوه‏های مهم‏تربیتی شمرده می‏شود. جوان، با همه مشکلات و واقعیات دوره‏جوانی، برای ایفای نقش و انجام مسوولیتهای مختلف توانایی‏بسیار دارد. عدم اعتماد به جوان و بی‏توجهی به تواناییهای اومانع شکوفایی استعدادهاست و در نتیجه به عدم رشد مطلوب جوان‏می‏انجامد.

سیره گرانسنگ رسول گرامی(ص) در مسیر دشوار تربیت، بهترین‏سرمشق شمرده می‏شود. آن بزرگوار به جوانان اعتماد می‏کرد وکارهایی بس مهم بدانان می‏سپرد.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

در این بخش به نمونه‏هایی ازاین روش پیامبر(ص) اشاره می‏شود.

الف- عتاب بن اسید و ولایت مکه

رسول اکرم عتاب بن اسید را که‏بیست و یک سال داشت، والی مکه ساخت. و امر فرمود با مردم نمازبگزارد. عتاب بن اسید اولین امری بود که پس از فتح مکه در مکه‏نماز جماعت اقامه کرد. (22)

ب مصعب بن عمیر و تعلیم قرآن در مدینه

اسعد بن زراره وزکوان بن عبد قیس از قبیله خزرج در مکه خدمت رسول اکرم(ص)رسیدند و پس از پذیزش اسلام، از حضرت خواستند کسی را با آنهابه مدینه بفرستد تا به مردم قرآن بیاموزد و آنان را به آئین‏اسلام دعوت کند.

پیغمبر اکرم(ص) به مصعب بن عمیر، که جوانی‏نورس می‏نمود و بیشتر قرآن را فراگرفته بود، امر فرمود همراه‏آنان به سوی مدینه حرکت کند. مصعب به مدینه رفت و ماموریتش‏را بخوبی انجام داد. او اولین کسی بود که در مدینه نماز جمعه‏و جماعت‏بر گزار کرد. اسید بن خضیر و سعد بن معاذ به وسیله اومسلمان شدند. او در جنگ بدر در رکاب پیغمبر اکرم(ص) بود. درجنگ احد پرچم مخصوص پیامبر را در دست داشت و در همان جنگ به‏شهادت رسید. (23)

ج اسامه بن زید و فرماندهی لشکر

پیامبر اکرم(ص) در روزهای‏پایانی زندگی‏اش مسلمانان را برای جنگ با روم بسیج کرد. افسران‏ارشد و بزرگان مهاجر و انصار و شیوخ عرب در آن سپاه حاضربودند. پیغمبر(ص) برای مشاهده سپاه به خارج شهر رفت و با آنکه‏بزرگان حضور داشتند، اسامه‏بن زید را به فرماندهی برگزید.

برخی‏بر این انتخاب اعتراض کردند و ناخشنود شدند. رسول اکرم(ص) ازشنیدن سخنان آنان خشمگین شد.منبر رفت و پس از ستایش خداوند فرمود: مردم، این چه سخنی است‏که بعضی شما در باره فرماندهی اسامه می‏گویید؟ اگر شما امروزبه فرماندهی اسامه معترضید پیشتر در باره فرماندهی پدرش نیزاعتراض کردید. به خداوند سوگند، دیروز زید بن حارثه برای‏فرماندهی لشکر شایسته بود و امروز فرزندش اسامه شایستگی دارد.باید همه شما از او اطاعت کنید. (24)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

2 روش محبت و رفاقت

محبت داروی بی‏نظیر بسیاری از دردهاست. محبت‏بسیاری مشکلات‏عاطفی و اجتماعی را از میان می‏برد. محبت موثرترین شیوه تربیتی‏است. جوان کانون عاطفه و احساسات است و تشنه محبت صادقانه. (25) ایجاد رابطه عاطفی و صمیمی در تربیت او بسیار سودمند است. درطریق تربیت، تندی، سختگیری و فشارهای روانی نه تنها مفیدنیست، بلکه سبب رنجش جوان و لجاجت‏بیشتر او می‏شود.

جوانی،بویژه آغاز آن، زمان دوستی و دوست‏یابی است و جوان شدیدا ازدوستان خود تاثیر می‏پذیرد. این ویژگی ایجاب می‏کند که والدین‏فرزندان خود را در انتخاب دوستان صالح یاری کنند و مهمتراینکه خود برای او دوستی صمیمی باشند، آنها باید ضمن انجام‏دادن وظیفه پدری و مادری، دوستانی خوب و صمیمی برای جوانشان‏باشند.

محبت و رفاقت صمیمانه با فرزند چنان مهم است که امام‏صادق(ع) آن را راه درست تربیت در هفت‏ساله سوم زندگی می‏داند.آن حضرت می‏فرماید: بگذار فرزندت هفت‏سال بازی کند; هفت‏سال اورا با آداب و روشهای مفید تربیت کن و در هفت‏سال سوم ماننددوست صمیمی با وی همراه باش.» (26)

3 روش موعظه

موعظه از شیوه‏های موثر در تربیت فرزندان جوان است. اگر اندرزبا منطق و عطوفت همراه باشد، بسیار موثر و کار ساز است.معصومان(علیهم السلام) از این شیوه بسیار بهره می‏بردند; برای‏مثال امام سجاد(ع) به فرزندش چنین اندرز می‏دهد:

فرزندم، آگاه باش. با پنج گروه همنشین نشوی، سخن نگویی و درمسافرت دوستی نکنی. فرزند عرض کرد: پدرجان، آنان کیانند؟

حضرت فرمود: از همنشینی با دروغگو بپرهیز; زیرا او مانند سراب‏است، دور را نزدیک و نزدیک را دور جلوه می‏دهد. از رفاقت‏باگناهکار ولاابالی اجتناب کن; زیرا او تو را به یک لقمه یا کمتراز آن می‏فروشد. از دوستی با بخیل بپرهیز; زیرا او درضروری‏ترین وقتها از یاری‏ات سرباز می‏زند. از رفاقت‏با احمق‏اجتناب کن; چون در پی‏سود رسانی به تو است ولی به خاطر نادانی‏زیان می‏رساند. از مصاحبت‏با آن که قطع رحم کرده بپرهیز; زیرادر کتاب آسمانی مورد لعن و نفرین قرار گرفته است. (27)

علی(ع) نیزفرزندش امام حسین(ع) را چنین موعظه کرده است: فرزندم، تو رابه تقوای الهی، در نیازمندی و بی‏نیازی، و سخن حق، هنگام‏خشنودی وخشم، و میانه روی، در فقر و بی‏نیازی، و عدالت، دررفتار با دوست و دشمن، و کار و تلاش، هنگام نشاط و بی‏حالی، وخشنود بودن از خداوند، در سختی و گشایش و... سفارش می‏کنم. (28)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

4- روش احترام به شخصیت

جوان برای شخصیت‏خود اهمیت‏بسیار قائل است، هرنوع کم توجهی‏را بی‏احترامی به شخصیت‏خود می‏داند. و چه بسا واکنش نشان‏می‏دهد. احترام به شخصیت جوان در تربیت او بسیار موثر است. اگرجوان خود را بی‏مقدار و حقیر بشمارد، احساس کند در نظر دیگران‏اعتبار و جایگاهی ندارد و نزد دیگران از احترام و ارزش برخوردار نیست، تلاش در جهت رشد و تربیت‏خود را بی‏ثمر می‏داند و چه‏بسا رفتارهای نابهنجار بروز می‏دهد.امام هادی(ع) می‏فرماید: «از شر کسی که خود را خوار می‏داند،ایمن مباش.» (29)

مشورت کردن با جوان نشان دهنده احترام به اوست;زیرا سبب می‏شود بیشتر برای خود ارزش قائل شود، بیشتر احساس‏مسوولیت کند و در نتیجه در راه تربیت‏خود بیشتر بکوشد. رسول‏اکرم(ص) می‏فرماید: فرزندم آدمی در فت‏سال اول آقا و سروروالدین است، در هفت‏سال دوم بنده فرمانبردار و در هفت‏سال سوم‏وزیر و مشاور آنان شمرده می‏شود. (30)

پی‏نوشتها:
1- الحدیث، ج 1،ص 349.
2- یوسف، آیه 97 و 98.
3- همان، آیه 92.
4- بحار، ج 12، ص 280، ح 57.
5- همان، ح 22، ص 385 و ج 67، ص 159 و ج 6، ص 130 و 131.
6- همان، ج 7، ص 305، ح 78.
7- کنز العمال، ج 15، ص 776.
8- بحار، ج 71، ص 353، ح 28.
9- همان، ج 1، ص 214، ح 16.
10- میزان الحکمة، ج 5، ص 8.
11- وسائل الشیعه، ج 15، ص 194، ح 1.
12- میزان الحکمة، ج 5، ص 8.
13- کنز العمال، ج 4، ص 217.
14- میزان الحکمة، ج 5، ص 6.
15- بحار، ج 72، ص 105،(پاورقی).
16- مستدرک الوسائل، ج 2، ص 625.
17- گفتار فلسفی جوان، ج 1، ص 129.
18- همان، ص 132.
19- میزان الحکمة، ج 5، ص 6.
20- گفتار فلسفی جوان، ج 1، ص 136.
21- همان.
22- بحار، ج 100آ ص 92- 94.
23- همان، ص 89.
24- همان، ص 344 و 345.
25- همان، ص 21- 23.
26- وسائل الشیعه، ج 15، ص 194 و 195.
27- گفتار فلسفی جوان،ج 1،ص 457.
28- تحف العقول، ص 64.
29- همان، ص 483.
30- گفتار فلسفی جوان ج 1،ص 441.